اصطلاح سوره‌های مکی در علوم قرآنی به سوره‌هایی گفته می‌شود که پیش از هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه نازل شده‌اند. در مقابل، سوره‌هایی که پس از هجرت نازل شده‌اند، مدنی به شمار می‌روند؛ خواه محل نزول آن‌ها مدینه باشد، خواه در سفرها یا حتی در مکه، هنگام حج و عمره یا پس از فتح مکه. بنابراین، ملاک اصلی در این تقسیم‌بندی، زمان نزول آیات نسبت به هجرت پیامبر (ص) است، نه صرفاً مکان نزول آن‌ها.
درباره تعداد سوره‌های مکی و مدنی، در منابع علوم قرآنی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. در یک تقسیم‌بندی مشهور، ۸۶ سوره مکی و ۲۸ سوره مدنی دانسته شده‌اند؛ اما در برخی منابع، تعداد سوره‌های مدنی ۲۰ سوره، تعداد سوره‌های مورد اختلاف ۱۲ سوره و تعداد سوره‌های مکی ۸۲ سوره ذکر شده است.
معیارهای گروه‌بندی سوره‌های مکی و مدنی
۱. معیار زمان
بیشتر مفسران، هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه را معیار اصلی تشخیص سوره‌های مکی و مدنی می‌دانند. بر این اساس، هر سوره یا آیه‌ای که پیش از هجرت نازل شده باشد، مکی و هرچه پس از هجرت نازل شده باشد، مدنی محسوب می‌شود؛ حتی اگر محل نزول آن مکه یا منطقه‌ای دیگر باشد.
در این تعریف، ورود پیامبر (ص) به مدینه ملاک پایان هجرت در نظر گرفته می‌شود. بنابراین، آیاتی که پس از خروج ایشان از مکه و پیش از ورود به مدینه، در مسیر هجرت نازل شده‌اند، مکی محسوب می‌شوند. برای نمونه، آیه «إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَىٰ مَعَادٍ...» در برخی دیدگاه‌ها با توجه به زمان و محل نزول، در شمار آیات مکی قرار گرفته است.
۲. معیار مکان
بر اساس معیار مکان، آیاتی که در مکه و مناطق پیرامون آن نازل شده‌اند، مکی و آیاتی که در مدینه و اطراف آن نازل شده‌اند، مدنی به شمار می‌روند؛ خواه پیش از هجرت نازل شده باشند یا پس از آن. طبق این دیدگاه، آیاتی که در مناطق دیگر نازل شده‌اند، لزوماً در هیچ‌یک از این دو گروه قرار نمی‌گیرند.
جلال‌الدین سیوطی روایتی را نقل کرده است که در آن آمده: «أُنزل في ثلاثة أمكنة: مكة والمدينة والشام». بر اساس توضیحی که از ابن‌کثیر نقل شده، مقصود از شام در این روایت، منطقه تبوک است.
۳. معیار مخاطب
در این روش، سوره‌هایی که خطاب آن‌ها بیشتر متوجه مشرکان است، مکی و سوره‌هایی که خطاب به مؤمنان دارند، مدنی دانسته می‌شوند. در روایتی منسوب به عبدالله بن مسعود آمده است که سوره‌هایی که عبارت «یا أَیُّهَا النَّاسُ» در آن‌ها به کار رفته، مکی و سوره‌هایی که عبارت «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» در آن‌ها آمده، مدنی هستند.
این معیار بر شرایط اجتماعی مکه و مدینه استوار است؛ زیرا در مکه مشرکان حضور پررنگی داشتند و در مدینه جامعه مسلمانان گسترش یافته بود. بااین‌حال، این روش یک قاعده قطعی نیست؛ برای مثال، در سوره‌های مدنی مانند بقره نیز خطاب «یا أَیُّهَا النَّاسُ» دیده می‌شود.
تعداد سوره‌های مکی و مدنی
در برخی منابع، ۲۰ سوره به‌عنوان سوره‌های مدنی مورد اتفاق، ۱۲ سوره به‌عنوان سوره‌های اختلافی و ۸۲ سوره به‌عنوان سوره‌های مکی معرفی شده‌اند.
سوره‌های مدنی مورد پذیرش در این تقسیم‌بندی عبارت‌اند از: بقره، مائده، نور، فتح، مجادله، جمعه، تحریم، آل‌عمران، انفال، احزاب، حجرات، حشر، منافقون، نصر، نساء، توبه، محمد، حدید، ممتحنه و طلاق.
سوره‌های مورد اختلاف عبارت‌اند از: فاتحه، صف، رعد، تغابن، الرحمن، مطففین، قدر، بینه، زلزله، اخلاص، فلق و ناس. با توجه به اختلاف دیدگاه‌ها درباره محل و زمان نزول برخی سوره‌ها، این آمار در منابع مختلف یکسان نیست.
ویژگی‌های سوره‌های مکی و مدنی
سوره‌های مکی و مدنی در موضوعات، سبک بیان و محتوای خود ویژگی‌هایی دارند. این ویژگی‌ها به شناخت بهتر آن‌ها کمک می‌کنند، اما به‌تنهایی برای تعیین قطعی مکی یا مدنی بودن یک سوره کافی نیستند.
ویژگی‌های سوره‌های مکی
ـ در برخی از این سوره‌ها آیات سجده وجود دارد.
ـ سوره‌هایی که واژه «کَلّا» در آن‌ها آمده، معمولاً مکی دانسته می‌شوند.
ـ تعدادی از سوره‌های مکی با حروف مقطعه، مانند «الم»، «الر»، «طسم» و «حم»، آغاز می‌شوند.
ـ بسیاری از سوره‌های مکی نسبتاً کوتاه هستند.
ـ موضوعاتی مانند توحید، معاد، پیامبری و مبارزه با بت‌پرستی و شرک در آن‌ها جایگاه برجسته‌ای دارد.
ـ احکام و قوانین تفصیلی در آن‌ها کمتر از سوره‌های مدنی دیده می‌شود.
ـ داستان‌ها و سرگذشت پیامبران پیشین برای عبرت‌آموزی و تقویت ایمان، فراوان مطرح شده‌اند.
ـ بسیاری از آیات مکی از ویژگی‌های برجسته بلاغی و بیانی برخوردارند.
ـ خطاب‌هایی مانند «یا بَنی آدَمَ» و «یا أَیُّهَا النَّاسُ» در شماری از این سوره‌ها دیده می‌شود.
ویژگی‌های سوره‌های مدنی
ـ احکام شرعی، فرایض و حدود در این سوره‌ها بیشتر مطرح شده‌اند.
ـ بسیاری از سوره‌های مدنی نسبتاً طولانی‌اند و آیات بلندتری دارند.
ـ موضوعاتی مانند قوانین اجتماعی، قضایی و حکومتی، روابط خانوادگی، جنگ و صلح و احکامی همچون نماز، روزه، زکات، خمس، قصاص و ارث در آن‌ها بررسی شده است.
ـ خطاب «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» در بسیاری از سوره‌های مدنی به کار رفته است.
ـ در شماری از آیات مدنی، عقاید و دیدگاه‌های گروه‌هایی از اهل کتاب بررسی شده و آنان به پذیرش اسلام دعوت شده‌اند.
ـ وضعیت منافقان، رفتارهای آنان و موضع مسلمانان و پیامبر (ص) در برابرشان از موضوعات مطرح در سوره‌های مدنی است.
فهرست سوره‌های قرآن و محل نزول آن‌ها
در جدول زیر، محل نزول سوره‌ها بر اساس یک تقسیم‌بندی رایج آورده شده است. درباره محل نزول برخی سوره‌ها، میان منابع اختلاف وجود دارد.
۱ تا ۲۰
۱. فاتحه — مکه
۲. بقره — مدینه
۳. آل‌عمران — مدینه
۴. نساء — مدینه
۵. مائده — مدینه
۶. انعام — مکه
۷. اعراف — مکه
۸. انفال — مدینه
۹. توبه — مدینه
۱۰. یونس — مکه
۱۱. هود — مکه
۱۲. یوسف — مکه
۱۳. رعد — مدینه
۱۴. ابراهیم — مکه
۱۵. حجر — مکه
۱۶. نحل — مکه
۱۷. اسراء — مکه
۱۸. کهف — مکه
۱۹. مریم — مکه
۲۰. طه — مکه
۲۱ تا ۴۰
۲۱. انبیاء — مکه
۲۲. حج — مدینه
۲۳. مؤمنون — مکه
۲۴. نور — مدینه
۲۵. فرقان — مکه
۲۶. شعراء — مکه
۲۷. نمل — مکه
۲۸. قصص — مکه
۲۹. عنکبوت — مکه
۳۰. روم — مکه
۳۱. لقمان — مکه
۳۲. سجده — مکه
۳۳. احزاب — مدینه
۳۴. سبأ — مکه
۳۵. فاطر — مکه
۳۶. یس — مکه
۳۷. صافات — مکه
۳۸. ص — مکه
۳۹. زمر — مکه
۴۰. غافر — مکه
۴۱ تا ۶۰
۴۱. فصلت — مکه
۴۲. شوری — مکه
۴۳. زخرف — مکه
۴۴. دخان — مکه
۴۵. جاثیه — مکه
۴۶. احقاف — مکه
۴۷. محمد — مدینه
۴۸. فتح — مدینه
۴۹. حجرات — مدینه
۵۰. ق — مکه
۵۱. ذاریات — مکه
۵۲. طور — مکه
۵۳. نجم — مکه
۵۴. قمر — مکه
۵۵. الرحمن — مدینه
۵۶. واقعه — مکه
۵۷. حدید — مدینه
۵۸. مجادله — مدینه
۵۹. حشر — مدینه
۶۰. ممتحنه — مدینه
۶۱ تا ۸۰
۶۱. صف — مدینه
۶۲. جمعه — مدینه
۶۳. منافقون — مدینه
۶۴. تغابن — مدینه
۶۵. طلاق — مدینه
۶۶. تحریم — مدینه
۶۷. ملک — مکه
۶۸. قلم — مکه
۶۹. حاقه — مکه
۷۰. معارج — مکه
۷۱. نوح — مکه
۷۲. جن — مکه
۷۳. مزمل — مکه
۷۴. مدثر — مکه
۷۵. قیامه — مکه
۷۶. انسان — مدینه
۷۷. مرسلات — مکه
۷۸. نبأ — مکه
۷۹. نازعات — مکه
۸۰. عبس — مکه
۸۱ تا ۱۰۰
۸۱. تکویر — مکه
۸۲. انفطار — مکه
۸۳. مطففین — مکه
۸۴. انشقاق — مکه
۸۵. بروج — مکه
۸۶. طارق — مکه
۸۷. اعلی — مکه
۸۸. غاشیه — مکه
۸۹. فجر — مکه
۹۰. بلد — مکه
۹۱. شمس — مکه
۹۲. لیل — مکه
۹۳. ضحی — مکه
۹۴. انشراح — مکه
۹۵. تین — مکه
۹۶. علق — مکه
۹۷. قدر — مکه
۹۸. بینه — مدینه
۹۹. زلزله — مدینه
۱۰۰. عادیات — مکه
۱۰۱ تا ۱۱۴
۱۰۱. قارعه — مکه
۱۰۲. تکاثر — مکه
۱۰۳. عصر — مکه
۱۰۴. همزه — مکه
۱۰۵. فیل — مکه
۱۰۶. قریش — مکه
۱۰۷. ماعون — مکه
۱۰۸. کوثر — مکه
۱۰۹. کافرون — مکه
۱۱۰. نصر — مدینه
۱۱۱. مسد — مکه
۱۱۲. اخلاص — مکه
۱۱۳. فلق — مکه
۱۱۴. ناس — مکه | 